İbn-i Heysem

banner

İbn-i Heysem

Derleyen: Mehmet Keçeci

el-Heysem, İbni el-Heysem, Ibn al-Haytham, Alhacen, Alhazen, Ibn Haitham

Ebu Ali Hasan bin Hasan bin Heysem, Abu ‘Ali al-Hasan ibn al-Hasan ibn al-Haytham, d’Ibn Haitham

ابن الهيثم ,  ابو علی، حسن بن حسن بن هيثم‎

965 (Basra/Irak) – 1038/1040 (Kahire/Mısır)

Fizikçi, Matematikçi ve Filozof

(el=al=the, bin=ibn-i=oğlu=zade=ov=ev=son=mc=mac=fils)

     Ben burada ne hayatından ne de yaptığı birçok çalışmalarından bahsetmeyeceğim. Işık, görme, kırınım ve yansıma olaylarını incelerken ve bunların tamamını kendinden öncekilerin hatalarını giderip günümüzdeki bakış açısıyla çözen ve bu sırada ilk olarak ışığın hızı hakkında bizleri aydınlatıcı bilgi vermesi ve bunu teorik olarak doğru ifade etmesi çok önemlidir.

    Işığın hızı için “ışığın büyük ama sonlu bir hıza sahip” [1,4] veya “light has a finite speed” [6 page 4], “soutenant que la lumière avait une vitesse finie” [7 page 4] ifadelerini bilinçli kullanarak kırınım olayını da çok güzel ifade etmiştir. Aynı zamanda ışığın hızının sonsuz olduğu görüşe karşı çıkarak bunu gerçekleştirmiştir. Malesef Heysem’in kitapları defalarca birçok dile çevrilmesine rağmen Türkçe eserlerin azlığı dikkatimizi çekmektedir. Bu tür eserlerin çevrilmesi için üniversitelerimizin bunlara yönlendirmeleri gerekmektedir.

    Biz fizikçilerin bu tür eserlere ulaşmasında bazı zorluklar vardır. Bunları kısaca incelersek:

  1. Eğitim aşamalarımızda eski Türkçe, Osmanlıca (Osmanlı Türkçesi) veya diğer lehçeleri öğrenme imkânımız program açısından öngörülmemektedir.

  2. Aynı şekilde bu tür eserlerin birçoğu Arapça ve Farsça yazıldığından bu dillerde program açısından öngörülmemektedir.

  3. Kendi gayretlerimiz ile öğrendiğimizde bu tür eserlere ulaşma alışkanlığımız yine program açısından yok. Belki Edebiyat ve tarih bölümü ve kütüphaneleri olan üniversiteler bir nebze olsa da bu imkânları sağlayabilirler.

  4. Fen bilimleri ile uğraşan bilim insanlarımız bu tür konuları biraz gereksiz görmeleride etkili olmuştur.

  5. Edebiyat, tarih, yabancı diller ve ilâhiyat bölümü öğrencilerinin ise bu tür kitaplarda kullanılan ifadelere ve şekillere yabancı olmaları onları bu tür eser çevirilerinden uzaklaştırmaktadır.

    Önerilerim:

  1. Tez çalışmalarında farklı bölüm öğrencileri aynı tezi beraber sunabilmeleri (bir fizikçi ile tarihçi bir kitap çevirisini tez olarak beraber yapabilmeli)

  2. Bu tür eserlerin fen bilimlerindeki insanların kolay ulaşabileceği bir şekilde dijital ortama açılması

  3. Diğer destek projeleri…

Mehmet Keçeci

Işık hızının tarihsel ölçümleri

History of measurements of c (in km/s) [26]

 
1000 İbn-i HeysemIbn al-Haytham

Alhacen

Alhazen

Ibn Haitham

Işığın büyük ama sonlu bir hıza sahip [1, 4]Light has a finite speed [6 page 3]

(Işık sonlu hıza sahip)

soutenant que la lumière avait une vitesse finie [7]

 

1675 Rømer and Huygens, moons of Jupiter 220,000
1729 James Bradley, aberration of light 301,000
1849 Hippolyte Fizeau, toothed wheel 315,000
1862 Léon Foucault, rotating mirror 298,000±500
1907 Rosa and Dorsey, EM constants 299,710±30
1926 Albert Michelson, rotating mirror 299,796±4
1950 Essen and Gordon-Smith, cavity resonator 299,792.5±3.0
1958 K.D. Froome, radio interferometry 299,792.50±0.10
1972 Evenson et al., laser interferometry 299,792.4562±0.0011
1983 17th CGPM, definition of the metre 299,792.458 (exact/tam)

Sayfa 2/ Page 2 [6] The miracle of light / Işık mucisesi

H. Salih, M. Al-Amri and M. El Gomati

http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/resources/periodical/a-world-of-science/

banner

http://www.unesco.org/ulis/cgi-bin/ulis.pl?catno=141236&set=504DF97A_1_167&gp=1&lin=1&ll=1

Sayfa 1/Page1

İbn-i Heysem’in yazdığı eserlerden bazıları (100’den fazladır) şunlardır
  1. Kitab-ül-Menazir
  2. Kitab-ül-Cami’ fi Usûl-il-Hisab
  3. El-Muhtasar fi İlm-il-Hendese
  4. Kitabun fihi Rüdûd alel-Felasifet-il-Yunaniyye ve Ulema-il-Kelam
  5. Kitab-ül-Ezlal
  6. Risaletün fi Keyfiyet-ül-Ezlal
  7. Kitabun fi İlm-il-Hendese vel-Hisab
  8. Kitabun fil-Cebri vel-Mukabele
  9. Makaletün fi İstihracı Semt-il-Kıble fi Cami-il-Meskûneti Bicedavilin
  10. Risaletün fi Şerhi İtticah-il-Kıble
  11. Kitabun fi Hayat-il-Âlem
  12. Kitabu Hey’et-il-Âlem
  13. Risaletün amil-il-Ayni vel-İbsar
  14. Şerh-ü Mecisti ve Telhisihi
  15. Kitabün fi aletiz-Zıl
  16. Kitab-ut-Tahlili vet-Terkib-il-Hendesiyyin

Irak/Iraq parasına basılan resimleri [25]

Kaynaklar: References

  1. Kitab-ül-Menazir İbn-i Heysem

  2. Ibn al-Haytham, Kitab al-Manazir, translated by A.I. Sabra, 1989. The Optics of Ibn al-Haytham, London.

  3. Hüseyin G. Topdemir, Modern Optigin Kurucusu: Ibnü’l Heysem Hayati, Eserleri ve Teorileri (Ankara, 2002)

  4. http://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0bn-i_Heysem

  5. http://harvardmagazine.com/2003/09/ibn-al-haytham-html

  6. http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001412/141236E.pdf  A World of science, vol. 3, no. 4 Oct. – Dec. 2005

  7. http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001412/141236f.pdf   Planète science, vol. 3, no. 4 Oct. – Dec. 2005

  8. http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money4.htm

  9. http://www.sciencemag.org/content/297/5582/773.full.pdf

  10. http://www.optics.arizona.edu/SSD/art-optics/papers/IEEECairo.pdf

  11. http://www.alshindagah.com/novdec2004/ibn.html

  12. http://www.guardian.co.uk/education/2004/sep/23/research.highereducation1

  13. http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Al-Haytham.html

  14. http://mathworld.wolfram.com/AlhazensBilliardProblem.html

  15. A. I. Sabra, Ibn al-Haytham’s Lemmas for Solving `Alhazen’s Problem’, Archive for History of Exact Sciences, 26, 299-324 (1982)

  16. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/738111/Ibn-al-Haytham

  17. Pines, S. (1964) ‘Ibn al-Haytham’s Critique of Ptolemy’, in Actes du Xe Congrès internationale d’histoire des sciences, Paris: Ithaca.

  18. http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H016.htm

  19. Sabra, A.I. (1972) ‘Ibn al-Haytham’, in C.C. Gillispie (ed.) Dictionary of Scientific Biography, New York: Charles Scribner’s Sons, 6th edn.

  20. http://muslimheritage.com/topics/default.cfm?ArticleID=951

  21. http://www.ishim.net/ishimj/4/10.pdf

  22. http://www.ihpst2005.leeds.ac.uk/papers/Mihas.pdf

  23. Nazif Moustafa (1942) Al Hasan bin al Haitham, buhuthuhu oua kushufughual basariia Cairo

  24. Omar Saleh Beshara (1977), Ibn Al Haytham’s Optics, A study of the origins of experimental Science, Bibliotheca Islamica, Minneapolis.

  25. http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money4.htm

  26. http://en.wikipedia.org/wiki/Speed_of_light

(Visited 16 times, 1 visits today)
banner
İbn-i Heysem

Leave a Reply