Ay’daki Ağırlığınız

Your weight on the Moon

Mehmet Keçeci

 

 

 
Dünyadaki ağırlığınız:
Ay’daki ağırlığınız:

Ay Işıldadı

Ay’da Parlak Patlama

Aya Çarpan Bir Meteor Nasıl Görünür Hale Gelebilir?

Bright Explosion on the Moon

Mehmet Keçeci

18.05.2013

Çarpma

17 Mart

Ay’da hiç oksijen olmadığından çarpma sonucu bir ışıldama olabilir mi?

patlama

NASA (LRO-Lunar Reconnaissance Orbiter-Ay Keşif Uzay Aracı, Yörüngecisi) 2005 yılından bu yana Ay’ın yüzeyine/surface düşen, çarpan/hitting meteoroidleri/meteoroids gözlemektedir. Bu gözleme “Ay Meteor Yağmurları/Duşları/Sağanakları, Lunar Meteor Showers” denmektedir. Şu ana kadar 300’den fazla çarpma tespit edilmiştir. [1]

17.03.2013 tarihinde NASA’nın gözlemini yaptığı Mare Imbrium’da (Sea of Rains, Sea of Showers; Yağmurların, Sağanakların, Duşların Denizi) en büyük patlama (biggest exploxion) gerçekleşti. Mare Latince deniz/sea, çoğulu Maria yani denizler/seas anlamına geliler. Eski astronomi bilginleri buradaki büyük, koyu, bazaltik ovaları (large, dark, basaltic plains) deniz zannettiklerinden böyle adlandırmışlardır. Günümüzde biliyoruz ki bunların oluşumu eski volkanlara dayanmaktadırlar (bazıları tam olarak açıklanamamaktadırlar, çarpmaların, patlamaların etkisi vs.). Buralar tepelerden/highlands daha az ışığı yansıttıkları ve demirce zengin bileşimlerden (iron-rich compositions) oluştuklarından çıplak gözle (naked eye) deniz gibi görünürler. Bu denizler ay’ın %16’sını oluştururlar ve en çokta Dünyaya yakın olan taraftadırlar. Uzak tarafında ise bir kaç büyük krater mevcuttur.

Bu deniz bazaltlarına baktığımızda bunların volkanlar sonucu oluşmuş kaya kütleleri oldukları görülmektedirler. Dünyamızdada bol miktarlarda bulunmaktadırlar. Siyah renkte sert ve dayanıklı bir taştır ve kitle, damar, akıntı halinde yoğun, kalın, kesif miktarlarda bulunmaktadırlar. Bu yüzden inşaat malzemesi olarak kullanılırlar. Bazalt magmatik kayaçkarın yeryüzüne ulaşarak soğumasından oluşurlar. Bazalt bunun volkanik kayaçların (extrusive, ekstruzif, püskürük) mafik sınıfından içindeki silikat/Silicate miktarı (SiO2)<%52 olan bir kayadır ki yeryüzü minarellerinin %90’ı bu silikatlardan oluşmaktadır. Tüm minarellerin ise %30’unu oluşturur. 1564-1572 yılında Diyarbakır valisi Berham Paşa tarafından Mimar Sinan’a yaptırılan Berham Paşa Camii bazalt taşla yapılmış güzel bir örnektir.

Berham Paşa Camii

Berham Paşa Camii/Diyarbakır/Türkiye 1564-1572 Mimar Sinan

Bu patlamayı gerçekleştiren 30-40 cm çapında 40 kg ağırlığında 90.123 km/saat hız ile çarpması sonucu 5 ton/tnt etkisi ile patlayarak dünyamızdan gözle görülür hale gelmiştir. Ayda oksijen olmadığından yanma meydana gelemez fakat çarpmanın etkisi şiddetli olduğundan erime ve bu eriyenlerin içindeki baddelerde bulunan farklı kimyasallardan dolayı ortaya çıkan çok fazla enerji ışımaya neden olur. Bizde böylece bu çarpmayı görebilmiş oluruz. Bu 4. kadirdeki bir yıldıza (4th magnitude star) eşdeğer olmuştur.

Ay'a Çarpmalar

Aya çarpan meteroidlerin yarıdan çoğu Perseid ve Leonidirler. Geri kalanları Sporadic, sproadik, düzensiz, rastgele meteorlardır ki onlarda kuyruklu yıldız ve ölü astroid kalıntılarıdır.

Krater

 

 

[2]

Ay için geneleksel adlandırma, terminoloji (nomenclature) ise

  1. okyanus/oceanus (ocean)
  2. göl/lacus (lake)
  3. bataklık/palus, paludes (marsh)
  4. koy/sinus (bay)
  5. vadi/valley
  6. kaya/rock
  7. krater/crater
  8. deniz/mare, sea
  9. dağ/mountain
  10. tepe/hill
  11. kitle/massif
  12. havza/basin
  13. düzlük/flat
  14. manto, örtü/mantle
  15. yarık, çatlak, ayrık/cleft
  16. tümsek, öbek, yığın/mound
  17. kaya parçası/boluder
  18. şerit, bant/fillet
  19. kaya/rock
  20. hat, çizgi/line gibi adlandırmalardır.

Kaynaklar/References:

  1. http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2013/16may_lunarimpact/
  2. http://www.youtube.com/watch?v=IYloGuUZCFM

Evrenin Yeni Yaşı

New Age of the Universe

22.03.2013 02:50

Mehmet Keçeci

KMA CMB

 

Avrupa Uzay Ajansı (ESA: European Space Agency) Planck Uzay Teleskobunudan elde edilen veriler doğrultusunda bilinen eski verilere göre bazı değişiklikler elde edilmiştir. Bu veriler daha öncesine göre 3 kat daha hassas ölçümlere sahiptir. Bu elde edilen Kozmik Mikrodalga Ardalanı, Arkafonu KMA (CMB: Cosmic Microwave Background) yani Big Bang’den (Büyük Patlama) arta kalan, kalıntı radyasyonu (relic radiation) göstermektedir. Bu bize evreni daha iyi anlamamızda oldukça fayda sağlamaktadır.

Yukarıdaki KMA/CMB evrenin 380.000 yaşındaki görüntüsüdür [1]. Bu zamanda evren 2700ºC (Celsius [2]) sıcaklığında proton, elektron, fotonların etkileştiği (interacting) yoğun bir kozmik çorba gibidir. Bu çorba fizikçilere özgü bir tariftir. Ne zaman protonlar elektronlarla birleşip (joined) bir Hidrojen (Hydrogen) atomu meydana getirdiklerinde bir ışık seti serbest kalır. İşte bu serbest kalan ışık genişleyen (expanding) evrenimizde bugünkü sıcaklığı mutlak değerin (absolute zero) yanında 2,7 derecesine eşdeğerdir (equivalent). Bu mikrodaldanın dalga boyunun uzamasının (stretched out to) bir sonucudur. Yeni ölçüm 0,1ºC mutlak değere kadar ve derecenin milyonda biri (0,000001) hassasiyette ölçebilmektedir.

Bu ardalan ışıması (KMA/CMB) ilk halindeki yoğun yapıdan günümüze doğru gelindiğinde küçük (tiny) çalkantılara (fluctuation) sebep olmaktadırlar ve bunlar, taneli yapılar (seed) geleceğin yıldız ve galaksileridir.

Kozmolojinin Standart Modeline (SM) göre (According to the standard model of cosmology) Big Bang’den hemen sonra bu çalkantılar sonucu evren kozmolojiksel çapta geniş ölçekte ve çok kısa bir sürede, periyotta hızlandırılmış genişlemesine, genleşmesine (accelerated expansion) Enflasyon (inflation) veya enflasyon teorisi olarak bilinmektedir.

Plank’ın bu yeni haritası SM ile daha önce görülmemiş bir doğruluk (unprecedented accuracy), mükemmer bir uyum (excellent confirmation) sağlamıştır. Fakat bu evrenin mavibaskısı (blueprint of the cosmos) şunu da ortaya koymuştur ki evrenin tamamından daha uzaktır. Belki ileride geliştirilecek teknolojiler ve yeni bakış açılarımız bu eksiklikleri ve ortaya konan anomalileri, aykırılıkları, anormallikleri, kuralsızlıkları (anomalous) giderebilir.

Burada şaşırtıcı olan SM’in geniş açısal ölçekte öngörüşü (predicted by the standard model) ile uyuşmamasıdır. Küçük ölçekteki yapılar için sinyaller beklendiği kadar yeterince güçlü değildir.

Asimetri

Diğer bir anomali ise Asimetri (asymmetry) anomalisidir. Bu baktığımız noktadan her iki ters yarımküresinde ortalama sıcaklık değerlerine sahip olması gerektiğini söyler (average temperatures on opposite hemispheres of the sky (eğri çizgi ile gösterilen – indicated by the curved line)). Fakat hafifçe (slightly) güney eliptik yarımküre (southern ecliptic hemisphere) ortalama sıcaklıktan biraz yüksek iken kuzey eliptik yarımküre (northern ecliptic hemisphere) ise ortalama sıcaklıktan hafifçe düşüktür. Fakat bu SM’e göre büyük oranda benzer (broadly similar) olması gerekirdi. Ayrıca daire içinde gösterilen alan beklenenden dahda geniş bir soğuk nokta, alandır (cold spot). Daha iyi anlaşılması için kırmızı ve mavi gölgelendirme, ton farkı (shading) yapılmıştır. Fakat bunlar Planck’ın yeni haritasında öncesinde de (predecessor) NASA’ın WMAP’ında da(Wilkinson Microwave Anisotropy Probe) süregelen şüphelerden dolayı (lingering doubts) büyük bir oranda gözardı, ihmal (ignored) edilmişlerdir.

Artık bu şüpheler tamamen ortadan kalkmış sayılabilirler. Bunlar artık ölçümlerimizin yapay dokuları (artefacts of the measurements) değildirler. Bu anomalileri şu anki bilgilerimiz ile anlayamıyoruz fakat belki de ışık bizim bildiğimiz yolların dışında da ilerliyor olabilir. Bunu gelecek çalışmalar daha güzel açıklayacaktır.

Madde Dağılımı

Bunun yanında bu sonuçlar Kara Madde (black matter) ki biz bunu kütle çekim etkisinden (gravitational influence) çıkarıyoruz. Karanlık enerji (dark energy) ise evrenin genişleme hızından tahmin ediyorduk. Yeni verilerde Madde (% 4,9) ve Kara Madde (% 22,7) oranı artarken Karanlık Enerji (% 68,3) oranı azalmaktadır.

evrenin yaşı

[3]

Bize verdiği verilere göre Hubble Sabitini (H Constant) 67,15±1,2 (km/s)/Mpc (kilometres per second per megaparsec, Parsec: Işık Yılı: lightyear) alırsak bu daha önceki WMAP değerinden (69,32) küçüktür [4]. Bu yeni sabit ele alındığında evrenimizin yaşı 13,82 milyar yıl olmaktadır.

10x10-36 sn sonra evrenin boyutu 100x1024  kat büyümüştür.

 temperature fluctuations in the Cosmic Microwave Background detected by Planck at different angular

[5]

Bu veriler bizler için geleceğe yol açan, merak uyandıran (intriguing), bilmece ve muammaları (conundrum) çözme gayreti vererek bizlere ışık tutacaktır (shed light).

Kaynaklar/References:

  1. http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Planck/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe

  2. http://www.mehmetkececi.com/index.php?option=com_content&view=article&id=316&Itemid=1372

  3. http://www.nasa.gov/mission_pages/planck/multimedia/pia16876b.html 

  4. http://arxiv.org/pdf/1212.5225.pdf

  5. http://www.mpg.de/7044245/Planck_cmb_universe?filter_order=L